Opinion and stories 
An occasional blog by Adriaan Verheul

   

Polarisatie in de VS zit in de grondwet gebakken

Als Nederlander die lang in de Verenigde Staten heeft gewoond, komt het weleens voor dat ik het Nederlandse politieke stelsel aan Amerikaanse vrienden moet uitleggen. Een koning, geen president, coalitieregeringen en meer dan dertig politieke partijen op je stembiljet, leg dat maar eens uit aan iemand die zijn/haar leven lang maar twee partijen heeft gekend. Veel Amerikanen geloven dat hun democratie de beste in de wereld is en kijken dan ook verbaasd op wanneer ik zeg dat het Nederlands/Europese systeem veel democratischer en stabieler lijkt.

In dat Amerikaanse twee-partijen systeem lijkt het wel of ze elkaar geen succes gunnen. Zodra de één aan de macht is, proberen ze onmiddellijk ongedaan te maken wat de andere partij heeft gedaan toen die aan de macht was. Kijk maar naar de gezondheidszorg (“Obamacare”), het klimaatakkoord van Parijs of het lidmaatschap van de Wereld Gezondheidsorganisatie. Zo’n jojo beleid staat vooruitgang in de weg, denk ik.

De extreme polarisatie heeft er toe geleid dat de Democraten and Republikeinen elkaar meer als “vijand” beschouwen, dan als politieke tegenstanders waarmee we als even goede vrienden nog een pilsje kunnen pakken. Ook in het campagne voeren lijkt het alsof “dirt” over je tegenstander belangrijker is om verkozen te worden dan een aantrekkelijk politiek platform. Dit trekt door naar het gewone leven: mensen verliezen vrienden of zelfs banen vanwege hun politieke voorkeur.

Na de gebeurtenissen van 6 Januari en de mislukte afzettingsprocedure tegen Trump is het duidelijk geworden dat de Republikeinse partij ook intern verdeeld is tussen meer traditionele politici en aanhangers van Trump. Het is dan ook niet verbazend dat er een discussie is ontstaan over een mogelijk derde politieke partij: een partij van Trump, of een partij van meer gematigde republikeinen.  Zou dat niet een goede zaak zijn? Wellicht zou er ook een splitsing in de Democratische partij tussen links en gematigd kunnen plaatsgrijpen. Een systeem met meerdere partijen,  zou dat niet leiden tot een meer beschaafde politieke dialoog, omdat je alleen kan regeren in coalitie met een andere partij en dat doe je niet met iemand die tijdens de campagne met modder heeft gegooid?

Geen kans. De polarisatie in de VS zit in de Grondwet gebakken. Volgens de Grondwet (en die van individuele staten ) worden verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden en de Senaat gehouden in respectievelijk een beperkt kiesdistrict of het grondgebied van een staat, waar er maar één winnaar is per district en twee winnaars voor de Senaat per staat zijn. De kandidaat met de meeste stemmen wint, zelfs als dat niet een meerderheid van uitgebrachte stemmen is. Het Verenigd Koninkrijk en Canada hebben een vergelijkbaar kiesstelsel en ook daar heb je maar twee grote partijen.  Als je als kiezer wil dat je stem meetelt, zal je redelijkerwijs gaan stemmen op een kandidaat met wie je het globaal eens bent en die een redelijke kans van winnen heeft. Dit werkt tegen kleinere partijen en bevordert bijna automatisch een twee-partijen systeem.  (Dit is een simplistische weergave van de zogenaamde wet van Duverger in de politicologie).

Kan je dan die Grondwet niet wijzigen en een kiesstelsel ontwerpen dat meer op die van Nederland lijkt, met proportionele vertegenwoordiging? Niet erg waarschijnlijk: de Amerikaanse grondwet kan alleen worden gewijzigd als er een twee derde meerderheid in het Congres voor bestaat en drie kwart van de individuele staten het er mee eens is. Ik zie niet in hoe een partij die zo’n meerderheid in het Congres bereikt, zou instemmen met een kiesstelsel waarin die partij minder kans zou hebben om aan de macht te komen en blijven. Het systeem houdt zichzelf in stand.

Met andere woorden: de Amerikaanse polarisatie gaat niet weg. Op lange termijn is dit schadelijk is voor de VS en de wereld. Een verdeeld land kan moeilijk antwoord vinden op uitdagingen, zoals het klimaat of Covid-19, die zich niets aantrekken van politieke identiteit. Voor de rest van de wereld is het moeilijk peil trekken op een Amerikaans beleid dat volledig kan worden omgegooid bij de volgende verkiezingen.

Ik gun Joe Biden alle succes in zijn streven naar eenheid, maar het is een gevecht tegen de bierkaai.